روز جهانی پیشگیری از خودکشی امسال، پنج شنبه 10 سپتامبر2026 و 19 شهریور 1405، با شعار «Changing the Narrative on Suicide» یا «تغییر روایت درباره خودکشی»، فرصتی است برای نگاه دوباره به پدیده خودکشی؛ نگاهی که بر انگ‌زدایی، درک درد و ناامیدی فرد و ترغیب او به دریافت کمک‌های همدلانه تاکید دارد. در همین زمینه، با «ویدا کوه‌پیما»، روان‌شناس بالینی بیمارستان ابن‌سینا شیراز، درباره ماهیت خودکشی، عوامل خطر و محافظ، مدیریت افکار خودکشی و راهکارهای مقابله‌ای گفتگو کردیم.

سوال ۱ | شعار امسال روز جهانی پیشگیری از خودکشی، «تغییر روایت درباره خودکشی» است. برای شروع، چرا تغییر نگاه و روایت درباره این موضوع اهمیت دارد و خودکشی را چگونه باید فهم کرد؟

ویدا کوه‌پیما: روز جهانی پیشگیری از خودکشی با شعار Changing the Narrative on Suicide یا تغییر روایت درباره خودکشی و با هدف انگ‌زدایی و ترغیب به سمت دریافت کمک‌های همدلانه جهت کاهش خودکشی برگزار می‌شود.

خودکشی علت تقریبا یک میلیون مرگ‌ومیر در سال است که آن را در زمره ۱۰ علت اصلی مرگ‌ومیر در دنیا قرار می‌دهد. همچنین خودکشی ۱.۴ درصد بار کلی بیماری‌ها را در جهان تشکیل می‌دهد.

خودکشی حاکی از تجربه دردی عمیق، نومیدی و یاس است و غلبه درد، ترس و ناامیدی را بر امید نشان می‌دهد. افکار خودکشی زمانی پیش می‌آید که فرد درد خیلی زیادی را تجربه می‌کند، بدون اینکه منابع کافی برای مقابله با آن را داشته باشد. در واقع، خودکشی پدیده‌ای پیچیده است که حاصل تعامل عوامل مختلف زیستی، روانی، اجتماعی، فرهنگی و معنوی است.

سوال ۲ | یکی از موضوعات مهم در این زمینه، نوع نگاه ما به فردی است که افکار خودکشی را تجربه می‌کند. چه نکته‌ای در این مورد باید مورد توجه قرار گیرد؟

ویدا کوه‌پیما: وجود افکار خودکشی به این معنی نیست که آدم «ضعیف» است یا «دیوانه» شده است. حتی اگر موقعیتی که فرد در آن قرار دارد ناامیدکننده به نظر برسد یا احساس کند دیگر نمی‌تواند این وضعیت را تحمل کند، باید بداند راه‌هایی برای خلاص شدن از آنها وجود دارد.

فرد مجبور نیست با این موقعیت تنها مواجه شود؛ کمک همیشه وجود دارد.

برای همین، در ادامه لازم است دو عامل مهم در این پدیده را شناسایی و بررسی کنیم: عوامل خطر و عوامل محافظ و در کنار آن، راهکارهایی برای مدیریت خودکشی ارائه شود.

عوامل خطر، عواملی هستند که احتمال اقدام به خودکشی را افزایش می‌دهند و عوامل محافظ، عواملی هستند که این احتمال را کاهش می‌دهند.

سوال ۳ | اگر بخواهیم عوامل خطر خودکشی را بشناسیم، مهم‌ترین مواردی که باید مورد توجه قرار گیرند کدام‌اند؟

ویدا کوه‌پیما: عوامل خطر خودکشی شامل چند مورد مهم است.

نخست سن است. سه دوره سنی با خطر بالای خودکشی همراه است: اواخر نوجوانی و اوایل جوانی، یعنی ۱۵ تا ۲۴ سالگی؛ میانسالی؛ و سالمندی، یعنی ۶۵ سال به بالا.

عامل دیگر جنسیت است. خطر خودکشی در مردان بیشتر از زنان است. زنان بیشتر از مردان احتمال دارد اقدام به خودکشی کنند، ولی مرگ‌ومیر ناشی از خودکشی در مردان ۴ برابر بیشتر از زنان است.

اختلالات روانی نیز از عوامل مهم هستند. به‌طور کلی بیش از ۹۰ درصد همه خودکشی‌ها ناشی از ابتلا به یک اختلال روان‌پزشکی است. از ویژگی‌های روانی کلیدی نیز می‌توان به فقدان لذت، تکانشی بودن، ناامیدی، اضطراب، بی‌خوابی و توهمات آمرانه اشاره کرد.

عامل دیگر، سابقه اقدام به خودکشی است. افرادی که قبلا اقدام به خودکشی کرده‌اند، ۵۰ تا ۱۰۰ برابر جمعیت عمومی در خطر خودکشی قرار دارند.

بیماری‌های جسمانی نیز اهمیت دارند. بیماری‌های جسمی، مانند دیابت تشخیص داده‌نشده، کمبود آهن و مشکلات تیروئید و بیماری‌های جسمی ناتوان‌کننده، در یک‌سوم تا نیمی از خودکشی افراد ۶۰ سال به بالا نقش دارد. همچنین یک گروه پرخطر برای خودکشی، افراد با دردهای مزمن هستند.

در نهایت، شبکه حمایتی نیز اهمیت دارد. انزوای اجتماعی و شبکه حمایتی محدود، تنها زندگی کردن، به‌ویژه در مردان، و علاوه بر این، افرادی که سابقه مورد بدرفتاری قرار گرفتن جسمی و جنسی دارند نیز در خطر بیشتری هستند.

البته نکته قابل ذکر این است که این عوامل را می‌توان برای کاهش خطر تعدیل کرد.

سوال ۴ | در مقابل عوامل خطر، چه عواملی می‌توانند نقش محافظت‌کننده داشته باشند؟

ویدا کوه‌پیما: عوامل محافظت‌کننده در برابر خودکشی شامل دو دسته عوامل درونی و محیطی هستند.

در عوامل درونی می‌توان به توانایی مقابله با استرس، باورهای مذهبی و ظرفیت تحمل ناکامی اشاره کرد.

در عوامل محیطی نیز مسئولیت مراقبت از بچه‌ها و یا سایر افراد مهم، ارتباط درمانی مثبت و حمایت‌های اجتماعی قرار می‌گیرند.

باید در نظر داشت که تقویت عوامل محافظ، نقش بازدارنده خطر خودکشی را دارند.

سوال ۵ | وقتی فرد با افکار خودکشی مواجه است، مدیریت این افکار چگونه انجام می‌شود و درمان چه مسیری را دنبال می‌کند؟

ویدا کوه‌پیما: مدیریت افکار خودکشی، کوتاه‌مدت و مبتنی بر رویکردهای حل مسئله است. علاوه بر آن، اهداف درمان هم متمرکز بر خودکشی، یعنی افکار خودکشی و اقدام به خودکشی، و هم متمرکز بر عوامل سهیم در آن، مانند افسردگی، ناامیدی و خشم، است.

رویکرد شناختی ـ رفتاری یکی از موثرترین رویکردها برای مدیریت خودکشی است. از آنجایی که خودکشی غالبا یک شیوه مقابله با رنج و درد هیجانی است، دو راهبرد اساسی این رویکرد شامل کاهش درد فرد با استفاده از تکنیک‌های رفتاری و افزایش ظرفیت مقابله‌ای وی از طریق تکنیک‌های شناختی و آموزش مهارت حل مسئله است.

سوال ۶ | در بخش کاهش درد، چه تکنیک‌هایی می‌تواند مورد توجه قرار گیرد؟

ویدا کوه‌پیما: یکی از این تکنیک‌ها آرام‌سازی خود است. وقتی افکار خودکشی دارید، کاری متضاد با چیزی که احساس می‌کنید انجام دهید. سعی کنید فعالیت‌هایی را انجام دهید که به شما کمک می‌کند احساس بهتری پیدا کنید. انتظاراتتان را از خود پایین بیاورید، سرعتتان را کمی کنید، کمی استراحت کنید و بعد دوباره شروع کنید. همچنین سعی کنید ارتباطات خود را با اعضای خانواده و دوستان حفظ کنید یا بیشتر کنید.

تکنیک دیگر پرت کردن حواس است. وقتی افکار خودکشی به ذهنتان هجوم می‌آورد، کار دیگری انجام دهید و توجه خود را کاملا روی کاری که انجام می‌دهید متمرکز کنید. قدم زدن، دویدن، مطالعه، تماشای تلویزیون، رفتن به طبیعت، آشپزی، دیدار از دوستان و انجام یک کار خلاقانه مثل نقاشی، از فعالیت‌هایی هستند که در این زمینه مطرح شده‌اند.

مورد دیگر خودگویی مثبت است. افسردگی شیوه تفکر را تغییر می‌دهد و باعث می‌شود که با یک عینک تیره و تار به خود، دنیا و آینده نگاه کنید. می‌توان فهرستی از افکاری را که در زمان افسردگی و ناامیدی می‌توانید به خود بگویید، تهیه کرد و در چنین مواقعی آنها را با خود تکرار کرد؛ برای مثال: «خودکشی یک راه حل دائمی برای یک مشکل موقتی است.»، «خودکشی راهی است که برگشتی ندارد.» و «افسردگی می‌گذرد و حالم بهتر خواهد شد.»

سوال ۷ | مراقبت از خود در دوره‌ای که افکار خودکشی وجود دارد چه جایگاهی دارد؟

ویدا کوه‌پیما: در زمانی که افکار خودکشی وجود دارد، ممکن است فرد اهمیتی به خود و سلامت جسمی و روانی‌اش ندهد، ولی این کار او را در وضعیت بدتری قرار داده و تنش و ناراحتی او را بیشتر می‌کند.

برای مراقبت از خود باید سعی کرد خوب خوابید، به میزان کافی غذا خورد، ورزش کرد و از مصرف الکل و مواد اجتناب کرد. اگر مشکل جسمی وجود دارد، باید درصدد درمان آن بود. همچنین برای افسردگی، اضطراب، مشکلات مصرف الکل و مواد باید درمان گرفت.

سوال ۸ | اگر بخواهیم تمام این مطالب را در یک پیام برای مخاطبان جمع‌بندی کنیم، مهم‌ترین نکته چیست؟

ویدا کوه‌پیما: افکار خودکشی به معنای ضعیف یا دیوانه بودن فرد نیست. خودکشی حاکی از تجربه درد عمیق، نومیدی و یاس است و زمانی افکار خودکشی پیش می‌آید که فرد درد خیلی زیادی را تجربه می‌کند، بدون اینکه منابع کافی برای مقابله با آن را داشته باشد.

در چنین شرایطی، شناسایی عوامل خطر و عوامل محافظ اهمیت دارد و تقویت عوامل محافظ نقش بازدارنده خطر خودکشی را دارد. مدیریت افکار خودکشی نیز کوتاه‌مدت و مبتنی بر رویکردهای حل مسئله است و در کنار تمرکز بر خودکشی، عوامل سهیم در آن مانند افسردگی، ناامیدی و خشم را نیز دربرمی‌گیرد.

از سوی دیگر، راهکارهایی مانند آرام‌سازی خود، پرت کردن حواس، خودگویی مثبت و مراقبت از خود می‌توانند در چارچوب مطالب مطرح‌شده مورد توجه قرار گیرند. مهم است که فرد با این موقعیت تنها مواجه نشود؛ کمک همیشه وجود دارد.

روز جهانی پیشگیری از خودکشی با تاکید بر «تغییر روایت درباره خودکشی»، بر اهمیت انگ‌زدایی و حرکت به سمت دریافت کمک‌های همدلانه تاکید دارد. خودکشی پدیده‌ای پیچیده و حاصل تعامل عوامل زیستی، روانی، اجتماعی، فرهنگی و معنوی است. شناخت عوامل خطر و عوامل محافظ، مدیریت افکار خودکشی و استفاده از راهکارهای مقابله‌ای مطرح‌شده می‌تواند بخشی از مسیر مواجهه با این پدیده باشد. در این میان، فرد نباید با موقعیتی که برایش دردناک و ناامیدکننده است تنها مواجه شود و دریافت کمک اهمیت دارد.

پایان