به مناسبت روز داروساز، در گفت‌وگویی با دکتر «محمدمهدی هاشم‌پور»، متخصص داروسازی بالینی و داروساز بیمارستان ابن‌سینا شیراز، درباره جایگاه و نقش داروساز در نظام سلامت، اهمیت دارودرمانی ایمن و مؤثر، مصرف صحیح داروها و نقش داروساز بالینی در بیمارستان‌های تخصصی اعصاب و روان گفت‌وگو کرده‌ایم. دکتر هاشم‌پور در این گفت‌وگو، بر ضرورت توجه به نقش تخصصی داروساز در کنار سایر اعضای تیم درمان و اهمیت آموزش بیماران و خانواده‌ها تاکید می‌کند.

پرسش: برای آغاز گفت‌وگو، لطفا مختصری درباره خودتان، مسیر تحصیلی و حرفه‌ای‌تان در رشته داروسازی، سوابق کاری و همچنین مدت و نحوه فعالیتتان در بیمارستان ابن‌سینا شیراز برای مخاطبان توضیح دهید.

دکتر محمدمهدی هاشم‌پور: بهانه روز داروساز فرصتی است تا از شما که این گفت‌وگوی تخصصی و صمیمی را رقم زدید، سپاسگزاری کنم. اینجانب محمدمهدی هاشم‌پور، دوره داروسازی عمومی را در دانشگاه علوم پزشکی شیراز گذراندم و تخصص داروسازی بالینی را از دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی تهران اخذ نموده‌ام. در بیمارستان‌های متعددی در تهران، به عنوان متخصص فارماکوتراپی همکاری داشته‌ام. همچنین در دانشگاه علوم پزشکی شیراز، سابقه فعالیت در سمت دبیر کمیته راهبردی بهره‌وری دارو و تجهیزات پزشکی در ستاد دانشگاه و نیز داروساز بالینی بیمارستان‌های نمازی، شهید رجایی و ابن‌سینا را دارم.

پرسش: روز داروساز فرصتی برای توجه بیشتر به جایگاه این حرفه در نظام سلامت است. از نگاه شما، اهمیت این روز و جایگاه داروساز در مسیر حفظ و ارتقای سلامت جامعه چیست؟

دکتر محمدمهدی هاشم‌پور: داروساز، حلقه‌ی اتصال بین پزشک و بیمار است. او نه فقط دارو را تحویل می‌دهد، بلکه ایمنی، اثربخشی و بهینه‌سازی کل فرآیند دارودرمانی را تضمین می‌کند. اگر این نقش به‌درستی دیده نشود، فرآیند درمان تکمیل نمی‌شود.

پرسش: تصور عمومی از داروساز گاهی به تهیه و تحویل دارو محدود می‌شود. نقش واقعی و تخصصی داروساز در فرآیند درمان بیماران چیست و چه ابعاد دیگری دارد؟

دکتر محمدمهدی هاشم‌پور: ابعاد نقش داروساز شامل این موارد است: مدیریت جامع دارویی داروساز فقط نسخه را نمی‌خواند، بلکه کل پرونده دارویی بیمار را ارزیابی می‌کند و می‌تواند تداخلات دارویی مهم را شناسایی کند. داروهای تکراری یا غیرضروری را حذف و هزینه و عوارض را کاهش دهد. آموزش بیمار داروساز نحوه صحیح مصرف، زمان مصرف، عوارض قابل انتظار و علائم هشدار یا مسمومیت را توضیح می‌دهد. این آموزش باعث افزایش پایبندی به درمان و کاهش بستری‌های مجدد می‌شود. نقش در سلامت عمومی بخشی از برنامه واکسیناسیون، غربالگری فشارخون، دیابت و چربی خون، مشاوره پیشگیری، مانند ترک سیگار یا مصرف مکمل‌های بارداری، و مدیریت بیماری‌های خفیف، مانند سرماخوردگی، می‌تواند توسط داروسازان انجام شود. برخی خدمات پزشکی نیز توسط متخصصین داروسازی بالینی انجام می‌شود؛ مثل: مشاوره به پزشک انتخاب بهترین آنتی‌بیوتیک با دوز مناسب و نیز جایگزینی آن بر اساس کشت انتخاب دارو و دوز مناسب در بیماران کلیوی پیشنهاد رژیم‌های دارویی به‌صورت پروفیلاکتیک پیشنهاد و مدیریت تغذیه تام وریدی (TPN) و موارد متعدد دیگر اقتصاد سلامت مثلاً جایگزینی داروهای گران با داروهای ژنریک مؤثر یا داروهای دیگری از دسته‌های مختلف درمانی، و یا کوتاه کردن دوره درمان با آنتی‌بیوتیک هدفمند، هزینه‌های سیستم درمان را به‌شدت کاهش می‌دهد. پایش درمان (Therapeutic Drug Monitoring) با بررسی نتایج آزمایشگاهی، مثل سطح لیتیوم، دیگوکسین یا INR، دوز دارو به نحوی که هم مؤثر باشد و هم مسمومیت ایجاد نکند، تنظیم می‌شود. دارودرمانی فردی‌شده (Personalized) بر اساس شرایط بالینی، ژنتیک و متابولیسم بیمار، مثلا کارکرد کبدی، متخصص فارماکوتراپی تعیین می‌کند که کدام دارو موثرتر است یا کدام‌یک عوارض شدید ایجاد می‌کند. البته این موارد تنها چند نمونه از خدمات تخصصی داروسازی بالینی است و می‌توان موارد متعدد دیگری به آن افزود.

پرسش: مصرف خودسرانه یا نادرست دارو یکی از مسائل مهم سلامت جامعه است. به نظر شما شایع‌ترین باورهای نادرست مردم درباره مصرف دارو چیست و داروساز چگونه می‌تواند در اصلاح این باورها نقش داشته باشد؟

دکتر محمدمهدی هاشم‌پور: در این مورد، مثال‌های متعددی وجود دارد که می‌توان به این دو مورد اشاره کرد: ۱. تجویز خودسرانه آنتی‌بیوتیک مثل اصرار به گرفتن آنتی‌بیوتیک برای سرماخوردگی یا آنفلوآنزا؛ در صورتی که آنتی‌بیوتیک روی ویروس‌ها اثر ندارد و مصرف بی‌رویه، فلور طبیعی روده را نابود کرده و مقاومت میکروبی ایجاد می‌کند که یک بحران جهانی است. ۲. قطع خودسرانه دارو مثل قطع آنتی‌بیوتیک قبل از تکمیل دوره درمان یا قطع ناگهانی داروهای فشارخون و اعصاب. در حالی که

قطع زودهنگام آنتی‌بیوتیک باعث بازگشت عفونت مقاوم‌تر می‌شود و قطع ناگهانی برخی داروهای ضدافسردگی باعث بروز «سندرم ترک» می‌شود. اصلاح این باورها بسیار ضروری است؛ زیرا هر باور نادرستی که اصلاح نشود، معادل یک مسمومیت یا شکست درمان در آینده است. داروساز با علم و زبان ساده، پل بین «دانش پزشکی» و «فرهنگ روزمره» مردم است.

پرسش: تداخلات دارویی، نحوه صحیح مصرف و رعایت دوز دارو از عوامل مهم در ایمنی درمان هستند. بیماران و خانواده‌ها هنگام مصرف دارو باید به چه نکاتی توجه ویژه‌ای داشته باشند؟

دکتر محمدمهدی هاشم‌پور: تاریخ انقضا و شرایط نگهداری را جدی بگیرید باور غلط رایج در بسیاری از افراد، نگهداری داروها در یخچال است؛ در حالی که باید در دمای اتاق باشند و تنها داروهای خاصی هستند که باید در یخچال نگهداری شوند. هیچ‌گاه به خاطر فراموشی یک نوبت، نوبت بعدی را دو برابر نکنید، مگر با دستور صریح پزشک. تداخل «دارو با غذا» را دست‌کم نگیرید. لیست تداخل‌های غذایی مهم داروی خود را از داروساز خود بخواهید. علائم هشدار را بشناسید. برخی علائم را فوری به داروساز یا پزشک گزارش دهید؛ مثل تپش قلب غیرعادی یا تنگی نفس، خونریزی لثه یا کبودی بی‌دلیل، تاری دید یا سرگیجه شدید، کهیر یا تورم لب یا پلک. بسیاری از بیماران، مصرف ویتامین‌ها، مکمل‌های بدنسازی، مسکن‌های بدون نسخه، مثل استامینوفن، یا دمنوش‌های گیاهی را به پزشک یا داروساز نمی‌گویند؛ در حالی که برخی از این موارد می‌توانند بر روند تشخیص یا درمان و یا تداخلات دارویی تأثیر داشته باشند.

پرسش: حضور داروساز در یک بیمارستان تخصصی اعصاب و روان چه اهمیت و ویژگی‌هایی دارد؟ با توجه به مصرف برخی داروهای تخصصی در این حوزه، نقش داروساز در ایمنی و اثربخشی درمان بیماران چگونه تعریف می‌شود؟

دکتر محمدمهدی هاشم‌پور: سوال بسیار دقیقی مطرح کردید. حوزه اعصاب و روان (روانپزشکی) یکی از چالش‌برانگیزترین حوزه‌ها برای دارودرمانی است و حضور یک داروساز بالینی در این بیمارستان، اهمیت و ویژگی‌های خاصی پیدا می‌کند. مثلا به‌صورت مستقیم با عواطف و شناخت بیمار درگیر است. بنابراین باید صبور، شنوا و غیرقضاوت‌گر باشد. او ایمنی را با پایش مداوم، اثربخشی را با تنظیم زمان و دوز، و پذیرش درمان را با آموزش بیمار و خانواده‌اش تضمین می‌کند.

پرسش: شما به عنوان داروساز بیمارستان ابن‌سینا شیراز، فعالیت در یک بیمارستان تخصصی اعصاب و روان را چگونه ارزیابی می‌کنید؟ این محیط چه تجربه‌ها و مسئولیت‌های متفاوتی برای یک داروساز به همراه دارد؟

دکتر محمدمهدی هاشم‌پور: فعالیت در این بیمارستان، فرصتی است تا دانش تخصصی‌ام را در بالاترین سطح ممکن و در پیچیده‌ترین شرایط بالینی به کار بگیرم و سهمی ملموس در بهبود کیفیت زندگی بیماران روانپزشکی داشته باشم؛ نقشی که بسیار فراتر از یک شغل، یک رسالت حرفه‌ای است.

پرسش: در پایان، به مناسبت روز داروساز، چه پیامی برای مردم درباره مصرف صحیح و مسئولانه دارو و چه پیامی برای همکاران خود در جامعه داروسازی کشور دارید؟

دکتر محمدمهدی هاشم‌پور: بیماران محترم، داروساز را فقط تحویل‌دهنده دارو نبینید؛ او آخرین و یکی از مهم‌ترین حلقه‌های ایمنی شماست. اگر چیزی برایتان مبهم است، سؤال کنید. یک دقیقه پرسش، می‌تواند از هفته‌ها بستری در بیمارستان جلوگیری کند. همکاران گرامی، روزتان مبارک! بیمارِ روانپزشکی، سالمندِ مبتلا به چند بیماری، یا مادری که نگران عوارض داروی کودکش است، بیش از یک نسخه، به یک گوش شنوا نیاز دارد. حرفه‌ی ما، تلفیقی از «علم» و «هنرِ گوش‌سپردن» است. اجازه ندهیم تصور عمومی، ما را به «پشت پیشخوان» محدود کند. مطالعه مستمر و به‌روزرسانی اطلاعات، نه یک انتخاب، که یک «تکلیف حرفه‌ای» است. در پایان، روز داروساز را بهانه‌ای می‌دانم برای تجدید عهد با این رسالت سنگین و شیرین. به امید روزی که هر ایرانی، داروساز را نه به عنوان آخرین مقصد، بلکه به عنوان اولین مشاور سلامت خود بشناسد. شاد و پیروز و سلامت باشید.

پایان